0142 - De juridische uitdagingen van circulair bouwen

0142 - De juridische uitdagingen van circulair bouwen

23april2018
mr. Jeroen Knot

 

Duurzaamheid is in alle branches en markten een actueel thema. De afgelopen jaren is in dat kader veel aandacht gevestigd op de circulaire economie: zo heeft de Nederlandse overheid in haar programma “Nederland circulair in 2050” zeer ambitieuze doelen gesteld met betrekking tot de circulaire economie.

Deze denkwijze is binnen de bouwbranche vertaald tot circulair bouwen. In de regio Noord-Nederland is te merken dat zowel opdrachtgevers als opdrachtnemers steeds meer nadruk leggen op de duurzaamheid van hun opdrachten en de uitvoering ervan, en in dat kader de mogelijkheden van circulair bouwen onderzoeken. Ook zijn er veel (particuliere) initiatieven die inzetten op circulair bouwen. Maar is het positieve recht wel toereikend om deze ontwikkeling te faciliteren?

Innovaties en uitdagingen

Waar markten en branches innoveren, liggen nieuwe uitdagingen voor juristen. Zij zullen zich altijd eerst moeten redden met nieuwe en creatieve toepassingen van het geldende recht. Wetgevingstrajecten lopen immers per definitie achter op innovatie. Denk alleen al aan hoe lang het heeft geduurd voordat specifieke op het internet en computertechnologie gerichte wetgeving van kracht werd. In de tussentijd zullen de juristen dus moeten roeien met de op dat moment voorhanden zijnde juridische riemen. Dat geeft soms wrijving, en zet wellicht zelfs de rem op verdere innovatie.

“Waar markten en branches innoveren, liggen nieuwe uitdagingen voor juristen.”

Juridische aspecten

Reden genoeg om aandacht te besteden aan de juridische kant van circulair bouwen. Chao-Duivis heeft inmiddels de daad bij het woord gevoegd, en een drieluik ingezet in het Tijdschrift voor Bouwrecht. Op het moment van schrijven zijn van dat drieluik inmiddels twee zeer lezenswaardige delen verschenen.[1] De lezer die geïnteresseerd is in de achtergronden van circulaire economie, circulair bouwen of de doelstellingen die onze overheid zich heeft gesteld, verwijs ik graag naar het eerste deel van het drieluik. Het tweede deel ziet meer op een concreet privaatrechtelijk aspect, te weten de goederenrechtelijke consequenties van circulair bouwen. Dat aspect zal in het navolgende nader worden besproken, geleid door de vraag: valt circulair bouwen in te passen in het positieve goederenrecht?

Daaraan voorafgaand enkele opmerkingen over wat de circulaire economie nu precies is. In de kern vergt de circulaire economie een verandering van het klassieke paradigma van eigendom. In de circulaire economie spreekt men niet van eigenaar, maar van rechthebbende of gebruiker. De vergelijking met software is snel gemaakt; men is (als eindgebruiker) immers ook nooit eigenaar van software, maar enkel (op basis van een licentie) gerechtigd tot het gebruik ervan.

Met roerende zaken, zoals een auto of fiets, laten constructies die zien op enkel gebruik in plaats van eigendom zich nog eenvoudig voorstellen. Denk bijvoorbeeld aan Greenwheels of de OV-fiets. Lastiger wordt het, wanneer het niet gaat om de eindproducten maar juist om de onderdelen ervan, zoals een motorblok, versnellingsbak, fietsbel of fietsketting. Naar het huidige recht worden al deze onderdelen in beginsel immers beschouwd als bestanddeel die onderdeel uitmaken van de hoofdzaak, waardoor de eigenaar van de hoofdzaak middels natrekking eigenaar wordt van deze bestanddelen. In het huidige, klassieke systeem geldt ook voor onroerende zaken als hoofdregel dat de onderdelen van een gebouw door middel van natrekking eigendom worden van de eigenaar van het gebouw.

Bij circulair bouwen heeft men het echter doorgaans over gebouwen die meer zijn dan de enkele som der delen: gebouwen bestaan immers uit een gevel, verdiepingsvloeren, liftconstructies, een dak en ga zo maar door.

In de filosofie van circulair bouwen, blijven die verschillende onderdelen van een gebouw steeds eigendom van de producent en/of leverancier, terwijl deze slechts tijdelijk in gebruik worden afgestaan aan de eindgebruiker van het gebouw. Die filosofie past niet in het huidige, geldende (en van dwingend recht zijnde) goederenrechtelijke systeem. Dat vraagt dus om een aanpassing of flexibilisering van het systeem.

Waarom is dit nu zo belangrijk, zullen de enthousiaste aanjagers van circulair bouwen zich afvragen. Voor juristen is die vraag eenvoudig te beantwoorden: vanwege het huidige economische systeem van financieringen en daarvoor gestelde zekerheden. Hoe onduidelijker het is wie op basis van het goederenrechtelijke systeem als eigenaar van een (onroerende) zaak heeft te gelden, hoe risicovoller en meer onzeker de (waarde van de) zekerhedenpositie van een financier zal zijn, of die nu alleen ziet op onderdelen van een zaak of de zaak als geheel. De inpassing van circulair bouwen in het goederenrechtelijke systeem is dus niet alleen ingegeven door een dogmatische of academische wens. Voordat circulair bouwen echt een grote vlucht zal kunnen nemen, zal de manier van denken (in diensten in plaats van eigendom) zich eerst moeten vertalen in een aanpassing op het goederenrechtelijke systeem.

Conclusie

Circulair bouwen biedt voor opdrachtgevers en opdrachtnemers veel kansen en een nieuwe kijk op bouwen in het kader van duurzaamheidsdoelstellingen. In juridische zin biedt circulair bouwen vooralsnog veel uitdagingen. Er is een aanpassing of flexibilisering van het goederenrechtelijke systeem noodzakelijk om een juridische inpassing van circulair bouwen te faciliteren. Zonder al te pessimistisch daarover te willen zijn, gebiedt de eerlijkheid mij te zeggen dat een aanpassing of flexibilisering van het goederenrechtelijke systeem mij niet haalbaar lijkt op een al te korte termijn, omdat dat in de eerste plaats een verandering van het paradigma vergt. Men zal immers eerst gewend moeten raken aan het idee dat eigendom niet meer vanzelfsprekend is, maar dat diensten een uitstekend alternatief daarvoor kunnen zijn.

 

[1] Vindplaatsen: TBR 2017/139 en TBR 2017/154.

Bestuursrecht, Bouwrecht, Huurrecht
mr. Jeroen Knot

mr. Jeroen Knot

advocaat Trip Advocaten & Notarissen

Reageer op dit artikel

Velden gemarkeerd met * zijn verplicht.

website by Primosite