Januari jongstleden heeft het nieuwe minderheidskabinet van D66, VVD en CDA het coalitieakkoord ‘Aan de slag’ gepresenteerd. Dit coalitieakkoord kent naast posten waar extra geld voor zal worden uitgetrokken, zoals defensie ook posten waar het minderheidskabinet fors op zal willen bezuinigen. Eén van die posten is de sociale zekerheid en daar zal in deze blog verder bij stil worden gestaan. Allereerst zal kort worden uitgelegd wat sociale zekerheid inhoudt.

Sociale zekerheid

Het socialezekerheidsstelsel is bedoeld om personen of gezinnen die door bepaalde gebeurtenissen in financiële problemen komen te ondersteunen. Hierbij kan het gaan over gebeurtenissen zoals werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid of pensioen. Het stelsel is grofweg onderverdeeld in twee hoofdcategorieën: sociale verzekeringen en sociale voorzieningen. De sociale verzekeringen bestaan uit de volksverzekeringen en de werknemersverzekeringen.

Volksverzekeringen gelden voor bijna iedereen die in Nederland woont of werkt en bieden basisvoorzieningen. De Wet langdurige zorg (Wlz), de Algemene Ouderdomswet (AOW), de Algemene nabestaandenwet (Anw) en de Algemene Kinderbijslagwet (AKW) vallen onder de volksverzekeringen. Werknemersverzekeringen zijn specifiek bedoeld voor werknemers en bieden bescherming tegen inkomensverlies door werkloosheid, ziekte of arbeidsongeschiktheid. De premies worden ingehouden op het loon. Hieronder vallen de Werkloosheidswet (WW), Ziektewet (ZW), Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) en Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO).

Sociale voorzieningen zijn ondersteunende sociale regelingen, hieronder valt zorg en begeleiding in geval van ziekte, een beperking of arbeidsongeschiktheid. Deze sociale voorzieningen worden bekostigd uit de belastingen. Alle Nederlanders dragen dus bij aan deze sociale voorzieningen door middel van het betalen van belastingen. De Participatiewet (PW), de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers (IOAW), de Wet inkomensvoorziening oudere werklozen (IOW), de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen (IOAZ), de Toeslagenwet (TW) en de Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (Wajong) vallen onder de sociale voorzieningen.[1]

Het socialezekerheidsstelsel in Nederland is gebaseerd op solidariteit. Alle Nederlanders dragen bij aan het socialezekerheidsstelsel. Wel is het zo dat Nederlanders met een hoger inkomen een grotere bijdrage leveren aan het socialezekerheidsstelsel dan Nederlanders met een lager inkomen.[2] Door deze bijdrage van alle Nederlanders kunnen personen bij een bepaalde gebeurtenis in hun leven, zoals werkloos worden, arbeidsongeschikt worden of met pensioen gaan een uitkering krijgen.

De werknemersverzekeringen worden zoals eerder gezegd betaald door inkomensafhankelijke premies, die de werkgever inhoudt op het loon van werknemers. Voor zelfstandigen zijn de regels omtrent deze verzekeringen wel net iets anders dan voor werknemers. Zelfstandigen zijn bijvoorbeeld niet verplicht verzekerd tegen werkloosheid en arbeidsongeschiktheid. Zelfstandigen kunnen zich wel op vrijwillige basis verzekeren. Alleen veel zelfstandigen doen dit niet, onder meer omdat ze de kosten te hoog vinden. Zo heeft momenteel ongeveer driekwart van de zelfstandigen geen verzekering tegen arbeidsongeschiktheid.[3] Mede om deze reden is er nu een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer ingediend, wat ervoor zorgt dat zelfstandigen zich verplicht moeten gaan verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid.[4]

Ondanks deze plannen die het minderheidskabinet heeft om de sociale zekerheid voor zelfstandigen te verbeteren, zijn er zoals eerder gezegd ook grote bezuinigen aangekondigd voor de sociale zekerheid in zijn geheel. Deze bezuinigingen zullen mensen treffen als ze in een moeilijke situatie terechtkomen in hun leven, bijvoorbeeld als mensen werkloos worden of als ze arbeidsongeschikt raken door bijvoorbeeld een bedrijfsongeval. Vooral voor mensen die zelf minder voorzieningen hebben voor financiële tegenvallers kunnen deze bezuinigingen extra veel betekenen. De cliëntengroep die wij bijstaan bij de Vrouwenrechtswinkel heeft zelf vaak ook minder voorzieningen voor dit soort financiële tegenvallers. Daarnaast doen veel van onze cliënten al een beroep op ons socialezekerheidsstelsel door middel van toeslagen of uitkeringen die ze krijgen. Juist op deze kwetsbare groep kunnen de bezuinigingen een extra grote impact hebben en daarom vinden we het dan ook van belang om hier aandacht aan te besteden in een blog.

Hieronder zal verder worden ingegaan op welke bezuinigingen het minderheidskabinet voor ogen heeft en wat de eventuele gevolgen daarvan kunnen zijn. De focus zal hierbij liggen op de voorgenomen bezuinigingen op de werknemersverzekeringen en de voorgenomen hervormingen bij de bijstand. De bijstand is wettelijk vastgelegd in de Participatiewet, waar eerder in deze blog naar werd verwezen.

Sociale verzekeringen: WIA-uitkering

Het WIA-stelsel is het stelsel dat ervoor zorgt dat werknemers die arbeidsongeschikt worden een uitkering krijgen. Het voornemen van het minderheidskabinet is om dit WIA-stelsel grandioos te veranderen. Het minderheidskabinet wil een strenger beleid gaan voeren. Zo willen ze meer gaan inzetten op preventie en handhaving en daarnaast strengere WIA-herbeoordelingen.[5] Ook is een opvallend voornemen van het minderheidskabinet dat ze de Inkomensvoorziening Volledig Arbeidsongeschikten (hierna: IVA) willen afschaffen voor nieuwe werknemers die een IVA-uitkering aanvragen. Als een werknemer volledig en duurzaam arbeidsongeschikt is, kan hij een beroep doen op een IVA-uitkering. Werknemers die gedeeltelijk of volledig, maar niet duurzaam arbeidsongeschikt zijn kunnen een beroep doen op de Werkhervatting Gedeeltelijk Arbeidsgeschikten (hierna: WGA).[6] Het voornemen om de IVA-uitkering af te schaffen, zal het gevolg hebben dat meer werknemers een WGA-

uitkering gaan krijgen in plaats van een IVA-uitkering en dat wellicht werknemers ook minder snel in aanmerking zullen komen voor een arbeidsongeschiktheidsuitkering en daardoor een beroep moeten doen op de bijstand. Daarnaast zullen werknemers die wel recht hebben op een arbeidsongeschiktheidsuitkering te maken krijgen met een lagere uitkering. Dit is namelijk omdat het minderheidskabinet het maximum dagloon wil verlagen. Dit maximum dagloon heeft een grote rol bij het vaststellen van de hoogte van de arbeidsongeschiktheidsuitkering. Werknemers die aanspraak maken op een arbeidsongeschiktheidsuitkering en meer verdienen dan het maximum dagloon zullen met de voorgenomen wijziging een lagere uitkering gaan krijgen.[7] Het is wel belangrijk om hierbij te vermelden dat dit stuk over de voorgenomen wijzigingen aan de arbeidsongeschiktheidsuitkering alleen van toepassing is op werknemers die na de voorgestelde wijzigingen een arbeidsongeschiktheidsuitkering gaan aanvragen. Werknemers die al een arbeidsongeschiktheidsuitkering hebben, gaan er niet op achteruit met de voorgestelde wijzigingen.[8]

Sociale verzekeringen: WW-uitkering

Het minderheidskabinet wil het socialezekerheidsstelsel hervormen volgens het principe van “werk-naar-werk”. Dit betekent dat de nadruk niet langer ligt op het langdurig ontvangen van een uitkering, maar op het zo snel mogelijk begeleiden van mensen van de ene baan naar de andere. Het doel is om werknemers beter te laten meebewegen met veranderingen op de arbeidsmarkt en tegelijkertijd werkgevers flexibeler te maken.[9]

Dit “werk-naar-werk”-denken heeft directe gevolgen voor de Werkloosheidswet (WW). De WW moet activerender worden, zodat mensen sneller weer aan het werk gaan. Daarom wordt voorgesteld om de duur van de WW-uitkering te verkorten tot maximaal één jaar. Tegelijkertijd wordt de uitkering in het begin verhoogd, zodat mensen in de eerste periode meer financiële zekerheid hebben terwijl zij actief zoeken naar een nieuwe baan. Daar staat tegenover dat de eisen voor het opbouwen en gebruiken van WW-rechten worden aangescherpt. [10]

Kort samengevat betekent het nieuwe beleid dat de WW minder gericht is op inkomensbescherming op de lange termijn, en meer op het stimuleren van een snelle overgang van werkloosheid naar nieuw werk.

Sociale voorzieningen: Bijstand

De bijstand is het laatste vangnet binnen het socialezekerheidsstelsel voor mensen die geen andere uitkeringen meer hebben en niet zelf in hun inkomen kunnen voorzien. Het is een sociale voorziening en wordt betaald uit belastinggeld, niet uit premies.[11] Ook de bijstand zal worden hervormd. De eerste tekenen van deze hervorming zijn recent al zichtbaar geworden. Zo is er een wetsvoorstel ingediend over proactieve dienstverlening bij de Tweede Kamer. Dit

wetsvoorstel moest er onder andere voor gaan zorgen dat de gemeente zelf mensen mag benaderen die recht hebben op bijstand en deze bijstand zelf nog niet hebben aangevraagd bij de gemeente, bijvoorbeeld omdat deze mensen niet weten dat ze recht hebben op een bijstandsuitkering of dat deze mensen niet weten hoe ze een bijstandsuitkering moeten aanvragen. Uit onderzoek van de Nederlandse Arbeidsinspectie blijkt dat een derde van de mensen die recht hebben op een bijstandsuitkering die niet ontvangt, omdat ze geen aanvraag voor een bijstandsuitkering hebben ingediend bij de gemeente. Het wetsvoorstel zou het voor gemeenten makkelijker moeten kunnen maken om deze mensen te bereiken. Alleen het minderheidskabinet heeft recentelijk laten weten dat ze het onderdeel dat gemeenten mensen kunnen gaan benaderen die nog geen aanspraak hebben gemaakt op hun recht op een bijstandsuitkering uit het wetsvoorstel wil schrappen om gaten in de begroting te dichten. Gemeenten kunnen zich zeker niet vinden in deze aanpassing van het wetsvoorstel en geven aan dat het juist belangrijk is dat gemeenten mensen kunnen helpen als zij erop achteruitgaan door de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid.[12]

Conclusie

De voorgenomen hervormingen van het minderheidskabinet laten zien dat het socialezekerheidsstelsel in Nederland ingrijpend zal veranderen. Waar het stelsel traditioneel gericht was op het bieden van financiële zekerheid bij ingrijpende levensgebeurtenissen, verschuift de focus steeds meer naar activering en eigen verantwoordelijkheid. Met name binnen de werknemersverzekeringen, zoals de WIA en de WW, wordt de toegang tot uitkeringen strenger en de duur of hoogte ervan beperkter. Tegelijkertijd staat ook het vangnet van de bijstand onder druk door hervormingen en aanpassingen in de uitvoering.

Deze ontwikkelingen kunnen grote gevolgen hebben voor mensen die zich in een kwetsbare positie bevinden. Juist zij zijn vaak afhankelijk van het socialezekerheidsstelsel en hebben minder mogelijkheden om financiële tegenvallers zelf op te vangen. De aangekondigde maatregelen roepen dan ook vragen op over de balans tussen activering en bescherming. Het is daarom van groot belang om kritisch te blijven kijken naar de impact van deze hervormingen, zodat het socialezekerheidsstelsel zijn belangrijkste functie blijft vervullen: het bieden van bestaanszekerheid aan iedereen die dat nodig heeft.

[1] ‘Sociale zekerheid in Nederland’, zorgwijzer.nl.

[2] Ibid.

[3] Afdeling advisering van de Raad van State 2025, p. 5.

[4] ‘Wet basisverzekering arbeidsongeschiktheid zelfstandigen’, tweedekamer.nl.

[5] ‘Regeerakkoord 2026-2030: wat betekenen de plannen voor arbeid en pensioen?’, dirkzwager.nl.

[6] ‘Wat betekent het coalitieakkoord ‘aan de slag’ voor de sociale zekerheid?’, capra.nl.

[7] ‘Wat betekent het coalitieakkoord ‘aan de slag’ voor de sociale zekerheid?’, capra.nl.

[8] Aan de slag, Coalitieakkoord 2026-2030, p. 44.

[9] Aan de slag, Coalitieakkoord 2026-2030, p. 41-45.

[10] Ibid.

[11] ‘Sociale zekerheid in Nederland’, zorgwijzer.nl.

[12] ‘Bestaanszekerheid krijgt weer een knauw door bezuiniging van kabinet’, nu.nl.