Inleiding
Op 28 januari 2025 heeft de Eerste Kamer ingestemd met het generiek verbod op designerdrugs. Dit houdt concreet in dat vanaf 1 juli 2025 door de overheid een nieuwe lijst wordt toegevoegd aan de Opiumwet. Momenteel bestaat de Opiumwet uit twee lijsten: lijst I bevat harddrugs en lijst II bevat softdrugs.^[1] Daar zal vanaf 1 juli 2025 lijst IA aan worden toegevoegd.^[2] De nieuwe lijst zorgt ervoor dat meerdere stofgroepen verboden zijn in plaats van specifieke type drugs.^[3] De precieze inhoud van de nieuwe lijst zal nader worden besproken.

De aanleiding voor de wetswijziging komt voort uit het feit dat Nederland een grote distributeur is van designerdrugs.^[4] In de meeste landen geldt een algeheel verbod op designerdrugs en Nederland wijkt daarvan af. In Nederland geldt op dit moment dat een nieuw middel eerst onderzocht moet worden en bewezen dient te worden dat het kan leiden tot gezondheidsschade en schade voor de samenleving. Indien dat is bewezen, kan het middel worden toegevoegd aan een van de lijsten van de Opiumwet. Dit is een tijdrovende procedure.^[5] In die tussentijd veranderen producenten de chemische structuur van die stof, waardoor deze niet meer illegaal is. Dat maakt de verkoop in binnen- en buitenland weer mogelijk.^[6] Om die constante aanpassing van structuren en de ontwikkeling van designerdrugs een halt toe te roepen, wordt lijst IA toegevoegd aan de Opiumwet.^[7]

In deze blog zal aandacht worden besteed aan de definitie van designerdrugs, de omschrijving van de nieuwe wet, het beoogde doel van de nieuwe wet en worden de argumenten voor en tegen het generiek verbod op designerdrugs aangehaald.

Designerdrugs
Van belang is om eerst duidelijk te behandelen wat designerdrugs zijn. Designerdrugs, oftewel Nieuwe Psychoactieve Stoffen (NPS) of research chemicals, zijn drugs die zijn ontworpen in het laboratorium. De makers van deze drugs proberen een bepaald effect van bekende drugs na te bootsen. Bestaande stoffen worden een klein beetje aangepast. Dit gebeurt door de chemische structuur van een verboden drug lichtelijk te veranderen. Hierdoor wordt de huidige wetgeving op dit moment omzeild. Zo lijkt 4-MMC heel veel op MDMA wat betreft de werking, maar het is net iets anders opgebouwd. Hoewel 4-MMC in eerste instantie nog niet illegaal was, kwam deze stof in 2012 ook op lijst I van de Opiumwet te staan. Een paar jaar later kwam 3-MMC op de markt en die werd in 2021 ook verboden.^[8]

Het gevaar bij designerdrugs is dat gebruikers de indruk krijgen dat ze niet schadelijk zijn voor de gezondheid, omdat het nog legaal is. Ze zijn echter wel schadelijk, want het is zoals benoemd afgeleid van middelen die al verboden zijn. Omdat designerdrugs de effecten van de verboden drugs proberen na te bootsen, zijn de effecten vaak krachtiger en meer onvoorspelbaar dan de effecten van de drugs waar het op gebaseerd is. Verder is er op dit moment onvoldoende kennis over de werking en risico’s op zowel de korte als de lange termijn.^[9] Daarnaast is ook weinig bekend over de dosis-effectrelatie, waardoor het gebruik kan leiden tot overdosering en opname op de intensive care. Als laatste zijn bekende risico’s hartproblemen, hallucinaties en verslaving.^[10]

Omschrijving
Vanaf 1 juli worden er binnen de Opiumwet ook verschillende wijzigingen doorgevoerd en wordt de derde lijst dus aan de Opiumwet toegevoegd. Op die lijst komen drie verschillende stofgroepen te staan.^[11] Dat zijn:

-       Substanties die zijn afgeleid van 2-fenethylamine

-       Cannabimimetica / Synthetische cannabinoïden

-       Substanties afgeleid van 4-aminopiperidine

De chemische structuur van deze stofgroepen is afgeleid van meerdere middelen die op de Opiumwet lijst I staan.^[12] Vooralsnog is voor deze drie stofgroepen gekozen. De reden daarvoor is dat deze stofgroepen het meest gebruikt worden als alternatief voor middelen die al illegaal zijn en op lijst I van de Opiumwet staan.^[13] Het is echter wel mogelijk dat in de toekomst, afhankelijk van de risico’s en schadelijkheid, de hoeveelheid stofgroepen wordt uitgebreid.^[14] Die mogelijkheid is vastgelegd doordat artikel 3aa wordt toegevoegd aan de Opiumwet. Het artikel zegt dat bij algemene maatregel van bestuur aan lijst IA een stofgroep kan worden toegevoegd indien twee of meer substanties die deel uitmaken van die stofgroep zijn of worden toegevoegd aan lijst I.^[15]

Doelstelling
Met het toevoegen van lijst IA aan de Opiumwet, beoogt de gewijzigde Opiumwet de volksgezondheid te beschermen. Daarnaast is het doel van het toevoegen van een derde lijst aan de Opiumwet, dat de productie van en handel in designerdrugs wordt tegengegaan en daarmee de openbare orde wordt beschermd.^[16] Verder wil de overheid met het generiek verbod op designerdrugs duidelijk maken dat designerdrugs gevaarlijk zijn voor de gezondheid van de gebruikers.^[17] Het generiek verbod op designerdrugs maakt het daarnaast ook mogelijk om te voldoen aan rechtshulpverzoeken vanuit het buitenland, bijvoorbeeld voor tenuitvoerlegging van buitenlandse strafvonnissen. Zo kan Nederland vanaf 1 juli ook in internationaal verband aan strafrechtelijke onderzoeken, die betrekking hebben op designerdrugs, effectief meewerken.^[18]

Debat
Uiteraard zijn er voor- en tegenstanders van het generiek verbod op designerdrugs. In het navolgende zal het debat over de invoering van deze nieuwe wet worden geschetst middels een uiteenzetting van de verschillende voor- en tegenargumenten.

Argumenten pleitend voor de invoering van een het generiek verbod:
Op 21 januari 2025 deed de politie een oproep aan de Eerste Kamer om in te stemmen met het wetsvoorstel dat een generiek verbod op designerdrugs mogelijk maakt.^[19] Volgens de politie zijn designerdrugs namelijk een bedreiging voor zowel de volksgezondheid als de rechtsstaat. Ook voor verscheidene fracties in de Eerste Kamer bleek dit een belangrijk argument.^[20] Omdat veel van deze NPS nauwelijks onderzocht zijn, is hun toxiciteit dikwijls onbekend. De risico’s zijn vergelijkbaar met die van verboden drugs, terwijl gebruikers – vaak jongeren – zich onvoldoende bewust zijn van wat zij innemen. Laura Smit-Rigter, coördinator van het Drugs Informatie en Monitoring Systeem bij het Trimbos Instituut, beschouwt het generieke verbod dan ook als een positief begin.^[21] Volgens haar is het momenteel te eenvoudig voor kwetsbare jongeren om via internet aan designerdrugs te komen. Dit generieke verbod moet deze toegankelijkheid aanzienlijk beperken.

Voorts signaleert de politie dat designerdrugs deel uitmaken van het criminele drugscircuit, wat leidt tot geweld en gevaarlijke situaties zoals explosies in illegale labs.^[22] Dit vormt een risico voor zowel gebruikers als omwonenden. Daarnaast stelt de politie dat het (tot nu toe) ontbreken van een generiek verbod gevolgen heeft gehad voor de internationale samenwerking. Willem Woelders, portefeuillehouder drugs bij de politie, verduidelijkt dit verder: “We zijn intussen uitgegroeid tot een soort NPS-hub voor de rest van Europa en daarbuiten. Dat schaadt onze reputatie en maakt Nederland een vrijstaat voor criminele groeperingen.” Een ‘parapluwet’, zoals onderhavige nieuwe wet, maakt het mogelijk om in één keer meerdere gevaarlijke drugsvarianten aan te pakken. Hiermee wordt het langdurige proces van individuele beoordeling van NPS vermeden, hetgeen snellere en effectievere ontmanteling van laboratoria mogelijk maakt.

Argumenten pleitend tegen de invoering van een het generiek verbod:
Hoewel het generiek verbod op designerdrugs per 1 juli 2025 in werking treedt, bestaan uiteraard ook argumenten tegen voornoemd verbod. Zo wordt getwijfeld aan de handhaafbaarheid van deze nieuwe wet.^[23] Politie en justitie kampen immers al jaren met capaciteitstekorten. Desalniettemin melden de ministeries van Volksgezondheid en Justitie in een gezamenlijke reactie dat de politie, het OM, Nederlands Forensisch Instituut (NFI) en de douane van mening zijn het verbod te kunnen handhaven. Daarnaast is het relevant dat NPS tevens voor legale doeleinden kunnen worden gebruikt. Voor dergelijke gevallen kunnen ontheffingen worden aangevraagd. Dit brengt echter een hoop werk met zich mee.

In aanloop naar de behandeling van het wetsvoorstel betreffende het generieke verbod door de Tweede Kamer, voerde actiegroep ‘Normaal over Drugs’ een campagne tegen de invoering van een dergelijk verbod. “Het stofgroepenverbod is gebaseerd op aannames en veronderstellingen die niet zijn onderbouwd met feiten of wetenschappelijke onderzoeken”, aldus Kaj Hollemans, strategisch adviseur van de campagne #normaaloverdrugs.^[24] In dat licht kan worden afgevraagd of burgers voldoende worden beschermd tegen de willekeur van de overheid. Wetenschappelijk onderzoek, uitgevoerd op verzoek van de Tweede Kamer, wijst volgens hem uit dat een stofgroepenverbod niet effectief is.^[25] Vergelijkbare maatregelen in omliggende landen hebben daarentegen juist geleid tot een stijging van drugsgebruik, toename van incidenten en groei van de illegale markt. In combinatie met het relatief beperkte gebruik van designerdrugs en het lage aantal incidenten in Nederland, acht de actiegroep een generiek verbod onwenselijk. Ook enkele fracties uit de Eerste Kamer gaven tijdens een debat aan een onderbouwing te missen dat met het wetsvoorstel de productie van en handel in de psychoactieve stoffen daadwerkelijk wordt tegengegaan.^[26] Ook het RIVM heeft in 2012 reeds aangegeven dat een verbod op designerdrugs via generieke wetgeving onbedoelde nadelige gevolgen kan hebben.^[27] Zo kan men onbedoeld het zicht op gebruik verliezen. Een ander nadeel is dat de wetgeving is gebaseerd op ingewikkelde chemische naamgeving die voor veel opsporingsambtenaren moeilijk te interpreteren is. Tot slot leidt een generiek verbod tot stijgende kosten voor handhaving en justitie, aangezien de bewijslevering binnen dit systeem een gecompliceerd en kostbaar traject is.

Afsluiting
In de strijd tegen de handel in en productie van designerdrugs, en daarmee ter bescherming van de volksgezondheid en de rechtsstaat, treedt per 1 juli 2025 het generiek verbod op designerdrugs in werking. In dat kader wordt de zogenoemde lijst IA aan de Opiumwet toegevoegd, waarin drie volledige stofgroepen worden verboden. Of dit verbod ook daadwerkelijk effectief gaat zijn, is vooralsnog onduidelijk. Of de wet het gewenste effect heeft, zal moeten blijken uit de wetsevaluatie en toepassing in de praktijk.

^[1] Advies Raad van State inzake het voorstel van wet, houdende wijziging van de Opiumwet in verband met het toevoegen van een derde lijst met als doel het tegengaan van de productie van en de handel in nieuwe psychoactieve stoffen en enkele andere wijzigingen (Stcrt. 2022, 17969).

^[2] ‘Verbod op designerdrugs’, rijksoverheid.nl.

^[3] ‘Tweede Kamer akkoord met verbieden groepen designerdrugs’, nos.nl.

^[4] Kamerstukken II 2021/22, 36159, nr. 4, p. 1.

^[5] Advies Raad van State inzake het voorstel van wet, houdende wijziging van de Opiumwet in verband met het toevoegen van een derde lijst met als doel het tegengaan van de productie van en de handel in nieuwe psychoactieve stoffen en enkele andere wijzigingen (Stcrt. 2022, 17969).

^[6] ‘Oproep tot verbod op designerdrugs, OM staat machteloos tegen verkoopsites’, rtl.nl.

^[7]  Kamerstukken II 2021/22, 36159, nr. 4, p. 2.

^[8] ‘3MMC: effecten, risico’s en wat je moet weten’, drugsinfo.nl.

^[9] J.G.C. van Amsterdam, D.J. Korf & A.L.W.M Nabben, Designer drugs in Europa, Bilthoven: RIVM 2013, p. 3.

^[10] ‘Verbod op designerdrugs’, rijksoverheid.nl.

^[11] Wet van 29 januari 2025 tot wijziging van de Opiumwet in verband met het toevoegen van

een derde lijst met als doel het tegengaan van de productie van en de handel in nieuwe psychoactieve stoffen en enkele andere wijzigingen (Stb. 2025, 32).

^[12] Advies Raad van State inzake het voorstel van wet, houdende wijziging van de Opiumwet in verband met het toevoegen van een derde lijst met als doel het tegengaan van de productie van en de handel in nieuwe psychoactieve stoffen en enkele andere wijzigingen (Stcrt. 2022, 17969).

^[13]  Kamerstukken II 2021/22, 36159, nr. 4, p. 4.

^[14]  Kamerstukken II 2021/22, 36159, nr. 4, p. 7.

^[15] Wet van 29 januari 2025 tot wijziging van de Opiumwet in verband met het toevoegen van

een derde lijst met als doel het tegengaan van de productie van en de handel in nieuwe psychoactieve stoffen en enkele andere wijzigingen (Stb. 2025, 32), p. 2.

^[16] Wet van 29 januari 2025 tot wijziging van de Opiumwet in verband met het toevoegen van

een derde lijst met als doel het tegengaan van de productie van en de handel in nieuwe psychoactieve stoffen en enkele andere wijzigingen (Stb. 2025, 32), p. 1.

^[17] ‘Verbod op designerdrugs’, rijksoverheid.nl.

^[18] ‘Stb. 2025, 32 Designerdrugs op lijst Opiumwet’, njb.nl.

^[19] ‘Politie roept Eerste Kamer op: ‘Verbied designerdrugs’, politie.nl.

^[20] ‘Debat samengevat: verbod nieuwe psychoactieve stoffen’, eerstekamer.nl.

^[21] ‘Twijfels over effectiviteit 'designerdrugswet', waar Kamer zich over buigt’, nos.nl.

^[22] ‘Politie roept Eerste Kamer op: ‘Verbied designerdrugs’, politie.nl.

^[23] ‘Twijfels over effectiviteit 'designerdrugswet', waar Kamer zich over buigt’, nos.nl.

^[24] ‘Opinie: ‘Verbod op stofgroepen werkt niet in strijd tegen designerdrugs’, parool.nl.

^[25] J. van Amsterdam & W. van den Brink, Wijziging Opiumwet: voor- en nadelen van generieke wetgeving (factsheet), Parlement & Wetenschap, september 2022.

^[26] ‘Debat samengevat: verbod nieuwe psychoactieve stoffen’, eerstekamer.nl.

^[27] J.G.C. van Amsterdam & E.J.M. Pennings, Wettelijke mogelijkheden om het gebruik van designer drugs tegen te gaan, Bilthoven: RIVM 2013 (RIVM-rapport 050921001/2013), p. 4 en 34.

Log in of maak een account aan bij Legalflix om het magazine te bekijken.