Al bijna anderhalf jaar is Gaza het epicentrum van een conflict dat in omvang en intensiteit steeds apocalyptischer wordt. Volgens het Palestijnse ministerie van Volksgezondheid zijn inmiddels meer dan 54 400 mensen gedood en ruim 124 000 gewond geraakt; ruim een half miljoen bewoners zijn opnieuw op drift geraakt binnen de enclave.[1] In januari 2024 greep het Internationaal Gerechtshof (ICJ) in Den Haag in met een voorlopige maatregel: Israël moet “alle handelingen staken die op genocide kunnen wijzen” en onbelemmerde humanitaire toegang toestaan.[2] Vier maanden later, op 24 mei 2024, herhaalde en verscherpte het Hof die opdracht omdat de situatie verder was verslechterd.[3] De wereld kreeg daarmee een uitzonderlijk harde waarschuwing van de hoogste VN-rechter: het risico op genocide is reëel en urgent. Een brede groep experts, waaronder hoogleraren, advocaten en genocideonderzoekers, stelt dat Nederland zich niet houdt aan zijn verplichtingen onder het Genocideverdrag van 1948. Dat verdrag verplicht staten niet alleen om genocide te bestraffen, maar ook om het tijdig te voorkomen, ook buiten het eigen grondgebied.[4]

Het Genocideverdrag
Het Genocideverdrag werd in 1948 in Parijs opgesteld. In Artikel 1 van dat verdrag staat nadrukkelijk dat alle aangesloten staten verplicht zijn genocide te voorkomen.  In zijn baanbrekende uitspraak Bosnië v. Servië uit 2007 verduidelijkte het ICJ dat die preventieplicht extraterritoriaal werkt: ook geweld buiten de eigen grenzen schept verantwoordelijkheid voor derde staten.[5] Die plicht geldt al zodra er een ernstig risico op genocide bestaat. Met andere woorden: er hoeft niet eerst een rechterlijk oordeel te zijn dat er daadwerkelijk sprake is van genocide. Ook zonder zo'n uitspraak, zoals in het geval van Gaza, waar het Internationaal Strafhof zich nog over buigt, kunnen staten al in strijd handelen met het verdrag als ze niet tijdig optreden.[6] Wanneer de Nederlandse regering spreekt over schendingen van het internationaal humanitair recht, suggereert dat dat de bevolking van Gaza vooral onbedoeld slachtoffer is van buitensporig geweld tijdens oorlogshandelingen. Maar als wordt gesproken over genocide of misdaden tegen de menselijkheid, dan impliceert dat juist dat er sprake is van bewuste, directe aanvallen op burgers als doel op zich.[7] Volgens deze deskundigen is er in Gaza sprake van een reëel risico op genocide, gezien onder meer uitspraken van Israëlische leiders, de intensiteit van het geweld, de humanitaire blokkade en de ontzegging van terugkeer voor Palestijnen. Het Internationaal Gerechtshof heeft Israël al eerder voorlopige maatregelen opgelegd, die zijn genegeerd. Ondanks deze context zou Nederland onvoldoende concrete stappen nemen.[8]

Het gerechtelijke verbod van F-35 onderdelen blijft half uitgevoerd
Sinds februari 2024 ligt er een gerechtelijk verbod op de doorvoer van F-35-onderdelen met eindbestemming Israël. Het Hof oordeelde dat het kabinet “kennelijk onvoldoende” had onderzocht of levering van die componenten het risico op ernstige mensenrechtenschendingen vergrootte.[9] De Staat ging in cassatie en beroepte zich op het feit dat de verplichte vergunning voor de export van militaire goederen niet hoefde worden herzien na de gebeurtenis op 7 oktober 2023.[10] Hoogeraar Galina Cornelisse, expert in het internationaal wapenrecht, merkt op dat de staat internationaal wordt ondermijnd door alsnog te zoeken naar mogelijkheden om de F-35 onderdelen te leveren als de rechter het tegendeel heeft besloten.[11]

38% van de Nederlandse bevolking vindt echter dat militaire samenwerking met Israël moet worden stopgezet en maar een geringe 16% van de bevolking vindt dat deze samenwerking in stand moet blijven.[12]

Nalaten in de politiek 
De Nederlandse regering blijft ondanks alle gebeurtenissen in Gaza nog stevig Israël staan en weigert daarmee een erkenning te geven van de genocide in Gaza.[13] De Nederlandse politica pleit nog altijd voor diplomatie, en ziet tot de dag van vandaag nog geen reden om ingrijpendere maatregelen te nemen jegens Israël.[14]

Op 20 mei 2025 kondigde de Europese Unie een formele herziening van het Associatie­verdrag met Israël aan wegens de “catastrofale” humanitaire toestand in Gaza.[15] Nederland mocht dan wel mee aan de kar trekken, maar leverde geen eigen sanctiepakket.[16] Daarmee contrasteert Den Haag scherp met zijn optreden tegen Rusland in 2022, toen het binnen weken nationale sancties afkondigde en pas daarna gezamenlijk EU-maatregelen uitrolde. Politiek gezien wekt het de indruk dat Nederland liever wacht op een Brusselse consensus dan zelf de toon te zetten – terwijl exact dat voortrekkerschap zijn reputatie als stad van vrede en recht voedt.

Getuigt de houding van de Staat van hypocrisie?
Pax voor Vrede, een vredesorganisatie dat internationale politieke en maatschappelijke vredesprocessen bevordert, stelt dat de houding van Nederland tegenover Israël tegenstrijdig is. Terwijl Nederland zich in andere conflicten wereldwijd wil presenteren als een voorstander van het internationaal recht en de beschermer van fundamentele normen, staan ze in het conflict tussen Gaza en Israël aan de verkeerde kant van de geschiedenis.[17]

Wat vindt de rest van Nederland?
Maar liefst 48% van de Nederlandse bevolking vindt dat Israël genocide pleeg in Gaza. Hieruit blijkt dat bijna de helft van de Nederlanders niet achter het kabinetsbeleid staat met betrekking tot Israël en de oorlog in Gaza. Dit blijkt uit de opiniepeiling die naar aanvraag van PAX, Oxfam Novib, Amnesty International, Save the Children, The Rights Forum en SOMO werd uitgevoerd.[18]

Daarnaast hebben een aantal gemeenten in Nederland hebben afgelopen maand erkent dat er een genocide plaatsvindt in Gaza. Naar aanleiding van het standpunt van de gemeente Utrecht hebben Politieke partijen zoals GroenLinks, SP en Partij voor de Dieren ook aan Almere om een standpunt aan te nemen. Ook heeft de burgemeester van Amsterdam een oproep gedaan aan het kabinet om de Israëlische regering tot de orde te roepen.[19]

Schendt Nederland daadwerkelijk het verdrag?
Het is echter moeilijk te zeggen of Nederland zich wel of niet aan het verdrag houdt gezien het ontbreken van duidelijke plichten in het Genocideverdrag. Wel is het echter duidelijk volgens hoogleraren dat Nederland te weinig heeft gedaan en meer actie moet ondernemen. Daarnaast wordt gesteld dat, stel er is geen schending van het verdrag, er alsnog een overtreding is van de Nederlandse Staat door ingrijpendere maatregelen na te laten.[20]

Conclusie
De feiten en signalen stapelen zich op: het Internationaal Gerechtshof kwalificeert de situatie in Gaza als een ernstig risico op genocide, mensenrechten­organisaties winnen rechtszaken over wapenleveringen, en bijna de helft van de Nederlandse bevolking vindt dat Israël zich schuldig maakt aan genocide. Toch beperkt Den Haag zijn optreden tot minimale juridische naleving en diplomatieke voorzichtigheid. Nederland staat op een kruispunt. Of het kiest voor naleving van zijn verdrags­plichten en de roep uit de samenleving, of het accepteert dat “nooit meer” in de praktijk een loze belofte wordt. De klok tikt, niet alleen voor Gaza, maar ook voor de geloofwaardigheid van de Nederlandse rechtsstaat zelf.

[1] ‘Dozens of Palestinians killed after Israeli forces open fire near aid delivery point, says Gaza civil defence agency – as it happened’, theguardian.com.

[2] ICJ, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel), Order indicating provisional measures, 26 januari 2024.

[3] ICJ, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel), Order indicating provisional measures, 24 May 2024.

[4] ‘Experts: Nederland doet te weinig om mogelijke genocide in Gaza te voorkomen’, rtl.nl.

[5] ICJ, Application of the Genocide Convention (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment, 26 februari 2007.

[6] ‘Nederland schendt mogelijk het genocideverdrag’, bnr.nl

[7] Kritiek experts op Kabinet: Nederland doet te weinig tegen geweld in Gaza, universiteitleiden.nl

[8] ‘Experts: Nederland doet te weinig om mogelijke genocide in Gaza te voorkomen’, rtl.nl

[9] Gerechtshof Den Haag 12 Februari 2024, ECLI:NL:GHDHA:2024:191.

[10] ‘Advies AG aan Hoge Raad: uitspraak hof dat Nederlandse Staat de uitvoer van F-35-onderdelen naar Israël moet stoppen kan in stand blijven’, hogeraad.nl.

[11] ‘Kabinet zoekt na verbod naar andere wegen voor leveren F-35 onderdelen aan Israël’, nos.nl.

[12] ‘Opiniepeiling: helft Nederlanders ziet genocide in Gaza’, amnesty.nl.

[13] ‘Opiniepeiling: helft Nederlanders ziet genocide in Gaza’, amnesty.nl.

[14] ‘Tijd voor Nederlandse sancties tegen Israël? 'Diplomatie levert niets op', dit.eo.nl

[15] ‘EU gaat na oproep Nederland onderzoeken of Israël Associatieverdrag schendt’ nu.nl.

[16] ‘Tijd voor Nederlandse sancties tegen Israël? 'Diplomatie levert niets op', dit.eo.nl

[17] ‘Sluit Nederland, ondanks genocide, een militair verdrag met Israël?’, paxvoorvrede.nl

[18] Opiniepeiling: helft Nederlanders ziet genocide in Gaza’, amnesty.nl.

[19] ‘GroenLinks wil dat situatie Gaza wordt benoemd als genocide, FvD: 'En de Oeigoeren, Assyriërs en Koerden dan?'’, omroepflevoland.nl

[20] ‘Experts: Nederland doet te weinig om mogelijke genocide in Gaza te voorkomen’, rtl.nl